مهریه‌ام را بخشیدم؛ آیا راهی برای پس‌گرفتن آن وجود دارد؟
«مهریه‌ام را بخشیدم، اما پشیمان شده‌ام؛ آیا می‌توانم دوباره آن را مطالبه کنم؟» این سؤال یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی است که در اختلافات خانوادگی مطرح میشود. بسیاری از زنان در جریان اختلاف با همسر، برای جلوگیری از طلاق، ادامه زندگی مشترک، جلب رضایت شوهر یا حتی تحت‌فشار شرایط خانوادگی، تمام یا بخشی از مهریه خود را می‌بخشند و بعداً به هر دلیل تصمیم می‌گیرند آن را پس بگیرند.
چنانچه خودیا نزدیکانتان درگیر چنین مواردی هستید ،گروه وکلا فاضل در کنارشماست.
با ما مشورت کنید
فهرست:
- پشیمانی از بخشیدن مهریه
- ابراء مهریه یعنی چه؟
- تفاوت «ابراء» و «هبه» در مهریه چیست؟
- ابراء
- هبه
- اگر در سند نوشته شده باشد ،مهریه را هبه کردم، آیا می‌توانم پس بگیرم؟
- چه زمانی امکان پس‌گرفتن مهریه بیشتر مطرح میشود؟
- رجوع از بذل مهریه در طلاق خلع
- اگر مهریه را برای گرفتن طلاق بخشیده باشم چه میشود؟
- اگر شوهر قول داده باشد در ازای بخشیدن مهریه، طلاق ندهد چه؟
- اگر زن تحت‌فشار یا تهدید مهریه را بخشیده باشد چه؟
- اگر سند رسمی بخشش مهریه را امضا کرده باشم چه؟
- اگر فقط یک رسید دست‌نویس نوشته باشم چه؟
- آیا اگر فقط بخشی از مهریه را بخشیده باشم می‌توانم بقیه را مطالبه کنم؟
- برای پس‌گرفتن مهریه چه چیزهایی باید بررسی شود؟
- نتیجه‌گیری؛ بالاخره مهریه بخشیده‌شده قابل پس‌گرفتن است؟
- خلاصه مواد قانونی مهم برای حقوق‌دانان عزیز
آیا زن می‌تواند بعد از بخشیدن مهریه، دوباره آن را مطالبه کند؟
پاسخ این است: در اغلب موارد، خیر؛ اما همیشه هم پاسخ منفی نیست. برای پاسخ دقیق باید ابتدا مشخص شود که مهریه دقیقاً چگونه و در چه قالب حقوقی‌ای بخشیده شده است. تفاوت میان ابراء، هبه،بذل مهریه در طلاق خلع وتوافق مشروط می‌تواند نتیجه پرونده را کاملاً تغییر دهد.
اصل ماجرا چیست؟
مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی به‌مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.بنابراین زن از زمان وقوع عقد مالک مهریه است و می‌تواند آن را مطالبه کند، ببخشد، صلح کند یا در حدود قانون درباره آن تصمیم بگیرد.اما زمانی که زن مهریه‌ای را که بر ذمه شوهر قرار دارد می‌بخشد، موضوع وارد بحث مهم ابراء دین میشود.
ابراء مهریه یعنی چه؟
فرض کنید مهریه یک زن ۵۰۰ سکه است و شوهر هنوز هیچ‌کدام از سکه‌ها را پرداخت نکرده است.زن در یک سند رسمی اعلام می‌کند:«اینجانب زوج را نسبت به ۵۰۰ سکه تمام بهارآزادی موضوع مهریه بری‌الذمه نمودم. این عبارت از نظر حقوقی می‌تواند بیانگر ابراء ذمه شوهر باشد. ابراء یعنی طلبکار از حق خود نسبت به یک دین صرف‌نظر کند و بدهکار را از آن دین بری نماید.قانون مدنی در ماده ۲۸۹ ابراء را یکی از اسباب سقوط تعهدات دانسته است و در ماده ۸۰۶ صراحتاً درباره بخشیدن طلب به بدهکار مقرر کرده است «هر گاه داین طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد. بنابراین اگر مهریه‌ای که هنوز پرداخت نشده، به‌صورت معتبر به شوهر بخشیده و ذمه او بری شده باشد، اصل بر این است که زن نمی‌تواند صرفاً به دلیل پشیمانی از بخشش، دوباره همان مهریه را مطالبه کند.
یک مثال مهم
فرض کنید «سارا» ۳۰۰ سکه مهریه دارد.شوهرش از او می‌خواهد برای ادامه زندگی مشترک از مهریه‌اش بگذرد. سارا به دفترخانه مراجعه می‌کند و در سند رسمی اعلام می‌کند:«زوج را نسبت به تمام مهریه بری‌الذمه نمودم و هیچ‌گونه ادعایی نسبت به آن ندارم.
یک سال بعد، سارا و همسرش دچار اختلاف می‌شوند. سارا تصمیم می‌گیرد مهریه خود را مطالبه کند. اما آیا می‌تواند فقط به دلیل پشیمانی، دوباره ۳۰۰ سکه مهریه را از همسرش بخواهد؟
معمولاً خیر. اگر سارا مهریه خود را به‌طور صحیح و بدون شرط ابراء کرده باشد، شوهر دیگر بابت آن مبلغ بدهکار نیست. طبق ماده ۸۰۶ قانون مدنی، اگر طلبکار طلب خود را به بدهکار ببخشد، حق رجوع ندارد.
بنابراین، صرف پشیمانی برای مطالبه دوباره مهریه کافی نیست. البته اگر هنگام بخشیدن مهریه، ایراد قانونی مانند اکراه وجود داشته باشد، موضوع باید جداگانه بررسی شود.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد!
همه نوشته‌هایی که مردم به آنها «بخشش مهریه» می‌گویند، از نظر حقوقی یکسان نیستند. ممکن است سند یا توافق شما در واقع یکی از این موارد باشد:
- ابراء مهریه
- هبه
- بذل مهریه در طلاق خلع
- صلح مهریه
- توافق مشروط
- اقرار به دریافت مهریه
و آثار حقوقی هرکدام متفاوت است.
بنابراین، نوشتن جمله «مهریه‌ام را بخشیدم» به‌تنهایی نتیجه پرونده را مشخص نمی‌کند. دادگاه باید متن نوشته و شرایط بخشش مهریه را بررسی کند.
تفاوت «ابراء» و «هبه» در مهریه چیست؟
این قسمت بسیار مهم است.
ابراء
در ابراء، زن طلب خود را از شوهر ساقط می‌کند.
برای مثال، در سند نوشته شده است: «شوهرم را از پرداخت ۲۰۰ سکه مهریه بری‌الذمه کردم.»
این عبارت یعنی زن شوهرش را از پرداخت ۲۰۰ سکه مهریه معاف کرده است. در این حالت، بخشش مهریه می‌تواند مشمول احکام قانونی ابراء باشد و آثار مشخصی داشته باشد.
مطابق ماده ۸۰۶ قانون مدنی، هرگاه طلبکار طلب خود را به بدهکار ببخشد، حق رجوع ندارد.
هبه
هبه در قانون مدنی قواعد دیگری دارد.
طبق ماده ۷۹۵ قانون مدنی، هبه یعنی فردی مالی را بدون دریافت عوض به شخص دیگری ببخشد. همچنین، ماده ۸۰۳ قانون مدنی در برخی شرایط به فرد اجازه می‌دهد از هبه رجوع کند؛ البته این قاعده استثناهایی دارد.
اما بخشیدن مهریه پرداخت‌نشده با هبه تفاوت دارد. اگر زن هنوز مهریه خود را دریافت نکرده باشد و فقط طلبش را به شوهر ببخشد، این اقدام معمولاً ابراء دین محسوب میشود، نه هبه مال.
در نتیجه، برای بررسی امکان پس گرفتن مهریه، باید مشخص شود که زن دقیقاً چه چیزی را بخشیده و سند او چه مفهومی دارد. در نتیجه، نمی‌توان صرفاً با نوشتن کلمه «هبه» در سند، بدون بررسی ماهیت واقعی عمل حقوقی، نتیجه گرفت که زن حتماً حق رجوع دارد.
آیا نوشتن کلمه «هبه» در سند، به زن اجازه می‌دهد مهریه را پس بگیرد؟
خیر، لزوماً این‌طور نیست. برای مثال، فرض کنید در سند نوشته شده است: «زوجه ۱۰۰ سکه از مهریه خود را به زوج هبه نمود.»
در این شرایط، دادگاه فقط به کلمه «هبه» توجه نمی‌کند؛ بلکه ماهیت واقعی توافق را نیز بررسی می‌کند.
اگر مهریه هنوز پرداخت نشده باشد و زن در واقع طلب خود را بخشیده باشد، ممکن است این اقدام از نظر قانونی ابراء دین محسوب شود، نه هبه. در این صورت، مقررات رجوع از هبه لزوماً قابل اجرا نیست.
در برخی آرای قضایی، از جمله رأیی از دیوان عالی کشور، بخشیدن مهریه پرداخت‌نشده به‌عنوان ابراء ذمه شوهر تحلیل شده است.
بنابراین، برای تعیین امکان پس گرفتن مهریه، باید متن دقیق سند و ماهیت حقوقی توافق بررسی شود. صرف استفاده از کلمه «هبه» به این معنا نیست که زن حتماً می‌تواند از بخشش خود رجوع کند.
چه زمانی امکان پس‌گرفتن مهریه بیشتر مطرح میشود؟
یکی از مهم‌ترین استثناها، زمانی است که مهریه در چارچوب طلاق خلع بذل شده باشد.در طلاق خلع، زن به دلیل کراهتی که از شوهر دارد، مالی را به او می‌دهد تا در مقابل آن طلاق واقع شود.طبق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی:طلاق خلع آن است که زن به واسطه کراهتی که از شوهر خود دارد در مقابل مالی که به شوهر می‌دهد طلاق بگیرد، اعم از اینکه مال مزبور عین مهر یا معادل آن و یا بیشتر و یا کمتر از مهر باشد. بنابراین اگر زن مهریه را در چارچوب طلاق خلع بذل کرده باشد، وضعیت با یک ابراء ساده متفاوت است.
رجوع از بذل مهریه در طلاق خلع
فرض کنید :مریم از شوهرش کراهت شدید دارد و برای اینکه شوهر او را طلاق دهد، در مقابل طلاق، ۲۰۰ سکه از مهریه خود را بذل می‌کند.طلاق خلع واقع میشود اما چند روز بعد، در مدت عده، مریم از بخششی که انجام داده پشیمان میشود.
در اینجا موضوع می‌تواند متفاوت باشد؛ زیرا در طلاق خلع، قانون برای رجوع زن از مالی که بذل کرده، سازوکار خاصی در نظر گرفته است.البته این موضوع به شرایط طلاق، وضعیت عده و رفتار زوج پس از رجوع زن از بذل بستگی دارد.پس نمی‌توان گفت:هر مهریه‌ای که بخشیده شد غیرقابل‌برگشت است.همان‌طور که نمی‌توان گفت هر مهریه‌ای که بخشیده شد قابل پس‌گرفتن است.باید دید مهریه در چه قالبی بخشیده شده است.
مثال مهم؛ زن در طلاق خلع مهریه را بخشیده است.فرض کنیم :الهام ۵۰۰ سکه مهریه دارد. او به دلیل کراهت شدید از همسرش، در مقابل طلاق خلع، ۵۰۰ سکه از مهریه خود را بذل می‌کند. طلاق خلع جاری میشود. چند روز بعد، الهام در دوران عده تصمیم می‌گیرد از بذل خود رجوع کند.اینجا موضوع با حالتی که زن یک سال قبل در دفترخانه صرفاً شوهر را از مهریه بری‌الذمه کرده متفاوت است.در طلاق خلع، باید مقررات مخصوص رجوع به بذل و آثار آن بر امکان رجوع شوهر از طلاق بررسی شود.به همین دلیل، در پرونده‌های این‌چنینی بررسی متن رأی طلاق، سند بذل و وضعیت عده بسیار مهم است.
اگر مهریه را برای گرفتن طلاق بخشیده باشم چه میشود؟
این یکی از پرتکرارترین حالت‌هاست.گاهی زن برای اینکه طلاق انجام شود، بخشی از مهریه را می‌بخشد.مثلاً:«تمام ۵۰۰ سکه مهریه خود را در قبال طلاق بذل می‌کنم.»در این حالت باید بررسی شود که:
- طلاق واقعاً اجرا شده یا خیر؟
- طلاق خلع بوده یا نوع دیگری از طلاق؟
- بذل مهریه شرط طلاق بوده یا ابراء مستقل؟
- در سند چه عبارتی نوشته شده؟
- آیا برای بخشش مهریه شرطی تعیین شده است؟
- آیا زن در مدت عده قرار دارد؟
- آیا شوهر نسبت به طلاق رجوع کرده است یا خیر؟
این جزئیات می‌توانند نتیجه حقوقی پرونده را تغییر دهند.
اگر شوهر قول داده باشد در ازای بخشیدن مهریه، طلاق ندهد چه؟
این حالت هم بسیار مهم است.فرض کنید زن به شوهر می‌گوید:«اگر قول بدهی زندگی مشترک را ادامه بدهی، مهریه‌ام را می‌بخشم. شوهر قبول می‌کند و زن مهریه را می‌بخشد اما چند ماه بعد شوهر برخلاف توافق، برای طلاق اقدام می‌کند.در چنین شرایطی باید بررسی کرد که بخشش مهریه واقعاً مطلق بوده یا مشروط و مفاد توافق طرفین چه بوده است.در رویه قضایی نیز مواردی وجود دارد که دادگاه‌ها به توافق زوجین درباره بذل مهریه و تعهد زوج به ادامه زندگی مشترک توجه کرده‌اند. بنابراین اگر بخشش مهریه مشروط به انجام تعهد مشخصی از سوی شوهر بوده باشد، بررسی شرط و نحوه اثبات آن اهمیت بسیار زیادی دارد.
اگر زن تحت‌فشار یا تهدید مهریه را بخشیده باشد چه؟
این یکی از معدود مسیرهایی است که ممکن است موضوع را کاملاً تغییر دهد.فرض کنید شوهر زن را تهدید کرده و گفته است: «اگر مهریه را نبخشی، به تو آسیب می‌زنم.»و زن تحت چنین فشاری سندی را امضا کرده است.در این شرایط، مسئله دیگر صرفاً «پشیمانی از بخشش» نیست.ممکن است بحث‌هایی مانند:
- اکراه؛
- فقدان رضایت واقعی؛
- اجبار؛
- تهدید؛
- شرایط صحت عمل حقوقی
مطرح شود.اما صرف ادعای اینکه «من مجبور بودم» برای بی‌اعتبار کردن سند کافی نیست و شخصی که چنین ادعایی دارد باید بتواند آن را با ادله مناسب اثبات کند بنابراین اگر بخشش مهریه در شرایط غیرعادی و تحت‌فشار انجام شده، مدارک و شواهد آن بسیار مهم است.
اگر سند رسمی بخشش مهریه را امضا کرده باشم چه؟
اگر زن در دفترخانه، سند رسمی ابراء مهریه را امضا کرده باشد، صرف پشیمانی برای پس گرفتن مهریه کافی نیست. مطالبه مجدد تنها در صورت اثبات دلایل حقوقی معتبر، مانند اکراه، اشتباه مؤثر یا وجود شرط قابل بررسی است.
اگر فقط یک رسید دست‌نویس نوشته باشم چه؟
این حالت با سند رسمی متفاوت است.مثلاً زن روی یک برگه نوشته «من مهریه‌ام را بخشیدم.
- اما مشخص نیست چه مقدار از مهریه بخشیده شده
- بخشش مشروط بوده یا خیر؛
- منظور از بخشش چه بوده؛
- آیا شوهر آن را پذیرفته است؛
- سند بابت طلاق بوده یا ادامه زندگی؛
- آیا زن واقعاً قصد ابراء داشته است یا خیر
در چنین شرایطی، محتوای کامل نوشته، امضا، قرائن و سایر مدارک اهمیت پیدا می‌کند دادگاه صرفاً به عنوانی که طرفین روی برگه گذاشته‌اند اکتفا نمی‌کند و ماهیت عمل حقوقی اهمیت دارد.
آیا اگر فقط بخشی از مهریه را بخشیده باشم می‌توانم بقیه را مطالبه کنم؟
بله، اگر مثلاً مهریه زن ۵۰۰ سکه باشد و او ۲۰۰ سکه را به‌صورت معتبر ابراء کرده باشد، اصل بر این است که نسبت به ۲۰۰ سکه بخشیده‌شده دیگر حقی ندارد، اما نسبت به ۳۰۰ سکه باقی‌مانده می‌تواند در صورت وجود شرایط قانونی آن را مطالبه کند. مثلاً:مهریه: ۵۰۰ سکه ،بخشیده‌شده: ۲۰۰ سکه ،باقی‌مانده: ۳۰۰ سکه البته باید متن سند دقیقاً بررسی شود تا مشخص شود بخشش نسبت به چه میزان و با چه شرایطی انجام شده است.
اگر شوهر هنوز طلاق نداده باشد چه؟
این نکته نیز بسیار مهم است.اگر زن مهریه را صرفاً به این دلیل بخشیده که شوهر او را طلاق دهد، اما در عمل طلاق انجام نشده باشد، باید بررسی کرد که بذل مهریه به‌عنوان بخشی از توافق طلاق بوده یا یک ابراء مستقل و قطعی. در برخی آرای قضایی، در مواردی که بذل مهریه در راستای توافق برای طلاق بوده؛ اما طلاق در مهلت مقرر واقع نشده، اثر آن توافق مورد بررسی قرار گرفته و صرف نوشته اولیه، لزوماً به معنای ازبین‌رفتن قطعی حق زن تلقی نشده است.پس اگر شما مهریه را برای انجام طلاق بخشیده‌اید؛ اما طلاق اتفاق نیفتاده، نباید بدون بررسی سند و پرونده تصور کنید که حتماً برای همیشه مهریه را از دست داده‌اید.
یک اشتباه بسیار رایج
بعضی افراد تصور می‌کنند:«چون مهریه مال زن است، هر وقت آن را بخشید می‌تواند دوباره پس بگیرد.»این تصور درست نیست.همان‌طور که زن مالک مهریه است، می‌تواند در چارچوب قانون درباره آن تصمیم بگیرد؛ اما وقتی یک حق مالی را به شکل معتبر ساقط یا منتقل می‌کند، اصل بر احترام به آثار آن عمل حقوقی است.ازسوی‌دیگر، تصور مخالف نیز اشتباه است:«هر کس مهریه را بخشید، تحت هیچ شرایطی امکان برگشت ندارد.»این هم مطلقاً درست نیست؛ زیرا در موارد خاص، از جمله بذل در طلاق خلع، توافق مشروط یا ایرادات مؤثر به عمل حقوقی، وضعیت می‌تواند متفاوت باشد.
برای پس‌گرفتن مهریه چه چیزهایی باید بررسی شود؟
اگر فردی مهریه خود را بخشیده و اکنون قصد بازگشت دارد، قبل از هر اقدامی باید این موارد بررسی شود:
1- متن دقیق سند
به‌جای اینکه فقط بگویید «مهریه را بخشیدم»، باید متن دقیق سند بررسی شود.
2-نوع عمل حقوقی
آیا: ابراء بوده؟ هبه بوده؟صلح بوده؟بذل در طلاق خلع بوده؟توافق مشروط بوده
3-مهریه پرداخت شده بود یا هنوز بر ذمه شوهر بود؟
این موضوع در تعیین ماهیت عمل حقوقی بسیار مهم است.
4-طلاق انجام شده یا خیر؟
اگر بخشش در ارتباط با طلاق بوده، وضعیت طلاق اهمیت ویژه دارد.
5- آیا زن در عده است؟
در طلاق خلع، این موضوع اهمیت خاصی دارد.
6-آیا بخشش مشروط بوده؟
مثلاً:«مهریه را می‌بخشم به‌شرط اینکه شوهر از طلاق منصرف شود.»یا:«مهریه را در مقابل اجرای طلاق بذل می‌کنم.»
7- آیاادعای اکراه یا اجبار وجود دارد؟ اگر بخشش تحت تهدید یا اجبار انجام شده باشد، موضوع باید جداگانه بررسی شود.
نتیجه‌گیری؛ بالاخره مهریه بخشیده‌شده قابل پس‌گرفتن است؟
آیا می‌توان مهریه بخشیده‌شده را پس گرفت؟
اگر مهریه را به‌صورت «ابراء» و بدون شرط به شوهر بخشیده باشید، معمولاً نمی‌توانید فقط به دلیل پشیمانی آن را پس بگیرید.
طبق ماده ۸۰۶ قانون مدنی، اگر طلبکار طلب خود را به بدهکار ببخشد، حق رجوع ندارد.
اما در برخی شرایط، نتیجه می‌تواند متفاوت باشد. برای مثال:
- مهریه در ازای طلاق خلع بذل شده باشد.
- بخشش مهریه مشروط به انجام تعهدی از سوی شوهر باشد.
- طلاق مورد توافق انجام نشده باشد.
- درباره رضایت زن یا وجود اکراه و اجبار هنگام بخشش، اختلاف وجود داشته باشد.
- زن مهریه را دریافت کرده و سپس همان مال را به شوهر هبه کرده باشد.
در این موارد
امکان پس گرفتن مهریه به نوع توافق، متن سند و شرایط پرونده بستگی دارد و باید جداگانه بررسی شود.
نکته مهم
پیش از امضای سند بخشش مهریه یا اقدام برای پس گرفتن آن، حتماً آثار حقوقی سند را بررسی کنید. یک عبارت در سند می‌تواند در نتیجه پرونده تفاوت اساسی ایجاد کند.
یک نکته طلایی برای مخاطبان: قبل از امضای هر سندی با عنوان «بخشش مهریه»، فقط به‌عنوان سند توجه نکنید؛ متن دقیق آن را بخوانید.تفاوت یک عبارت مانند:زوج را از پرداخت مهریه بری‌الذمه نمودم. با عبارتی مانند «مهریه را در قبال طلاق خلع بذل نمودم»از نظر آثار حقوقی بسیار مهم باشد.در پرونده واقعی نیز تشخیص اینکه زن می‌تواند دوباره مهریه را مطالبه کند یا خیر، به متن سند، نوع بخشش، وضعیت طلاق، وجود یا عدم وجود شرط و سایر ادله پرونده بستگی دارد.
خلاصه مواد قانونی مهم برای حقوق‌دانان عزیز
برای این موضوع چند ماده از قانون مدنی اهمیت ویژه‌ای دارند:
- ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی: زن به‌مجرد عقد مالک مهریه میشود.
- ماده ۲۸۹ قانون مدنی:ابراء یکی از اسباب سقوط تعهدات است.
- ماده ۸۰۶ قانون مدنی:اگر طلبکار طلب خود را به بدهکار ببخشد، حق رجوع ندارد.
- ماده ۷۹۵ قانون مدنی:مفهوم عقد هبه را بیان می‌کند.
- ماده ۸۰۳ قانون مدنی:شرایط رجوع از هبه را بیان می‌کند؛ اما این ماده را نمی‌توان بدون توجه به ماهیت مهریه و نوع بخشش، مستقیماً بر هر موردی از «بخشش مهریه» اعمال کرد.
- ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی
طلاق خلع و بذل مال در مقابل طلاق را تعریف می‌کند.بنابراین پاسخ به سؤال «آیا مهریه بخشیده‌شده قابل پس‌گرفتن است؟» بدون بررسی این مواد و متن سند بخشش ممکن نیست.
